آمبولی چیست و چگونه می‌توان از بروز آن جلوگیری کرد؟

ترومبوز ورید عمقی (DVT) چیست؟

ترومبوز ورید عمقی (Deep Vein Thrombosis یا DVT) به تشکیل لختهٔ خون در وریدهای عمقی بدن، معمولاً در پاها، گفته می‌شود. این لخته‌ها می‌توانند باعث التهاب، درد و تورم شوند و در صورت جداشدن و حرکت به ریه‌ها، می‌توانند منجر به آمبولی ریوی شوند که یک وضعیت اورژانسی است. برای آشنایی بیشتر با زمینهٔ جراحی که این مقاله به آن اشاره می‌کند، می‌توانید راهنمای جراحی بینی (رینوپلاستی) را بخوانید.

تفاوت بین DVT و سندرم آمبولی چربی

نکتهٔ مهم: ترومبوز ورید عمقی (DVT) با سندرم آمبولی چربی متفاوت است. DVT شامل لخته‌های خونی است که در وریدها تشکیل می‌شوند. اما سندرم آمبولی چربی معمولاً در پی ترومای شدید، جراحی‌های ارتوپدیک بزرگ یا پانکراتیت حاد رخ می‌دهد و شامل ذرات چربی است که وارد جریان خون می‌شوند. این دو وضعیت مکانیسم‌ها و عوامل خطر متفاوتی دارند و نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند.

عوامل خطر اصلی برای ترومبوز ورید عمقی

بر اساس مروری (Review) منتشر شده در سال ۲۰۲۵، ترومبوز ورید عمقی از عوامل خطر متنوع و همپوشانی ناشی می‌شود، از جمله:

• عوامل ژنتیکی و ارثی: برخی اختلالات ژنتیکی مانند کمبود آنتی‌ترومبین، پروتئین C، پروتئین S یا فاکتور V لایدن می‌توانند خطر ایجاد لخته را افزایش دهند. یک مطالعهٔ کوهورت ملی در دانمارک همچنین نشان داده است که کمبود آلفا-۱ آنتی‌تریپسین با افزایش خطر ترومبوز ورید عمقی و آمبولی ریوی همراه است.
• جراحی و ضربه: جراحی‌های بزرگ، به‌ویژه جراحی‌های شکم، لگن یا ارتوپدیک، می‌توانند خطر DVT را افزایش دهند؛ هم به دلیل بی‌تحرکی در طی و بعد از جراحی و هم به دلیل تغییرات در سیستم انعقادی خون.
• بی‌تحرکی: عدم حرکت طولانی‌مدت، به‌ویژه در طی بستری در بیمارستان، سفرهای طولانی یا استراحت در بستر، می‌تواند جریان خون را کند کرده و خطر تشکیل لخته را افزایش دهد.
• چاقی: شاخص تودهٔ بدنی (BMI) بالا با افزایش خطر DVT همراه است.
• بارداری و زایمان: زنان باردار به دلیل تغییرات هورمونی و فشار روی وریدها در معرض خطر بالاتری قرار دارند.
• هورمون‌درمانی: مصرف قرص‌های ضدبارداری ترکیبی یا هورمون‌درمانی جایگزین می‌تواند خطر را افزایش دهد.
• سن: خطر DVT با افزایش سن بالا می‌رود.
• سرطان: بیماران سرطانی به دلیل تغییرات در سیستم انعقادی خون در معرض خطر بالاتری هستند.
• بیماری‌های مزمن: نارسایی قلبی، بیماری‌های التهابی و سایر شرایط پزشکی مزمن می‌توانند خطر را افزایش دهند.

یک مطالعهٔ مشاهده‌ای بین‌المللی روی بیش از ۷٬۷۰۰ زن جوان نشان داد که عوامل خطر موقتی مانند بارداری، مصرف قرص‌های ضدبارداری، جراحی‌های کوچک، عفونت‌ها یا بی‌تحرکی کوتاه‌مدت می‌توانند با خطر عود DVT در آینده همراه باشند؛ این یافته‌ها به جمعیت خاص این مطالعه (زنان ۱۸–۵۵ سال) مربوط می‌شود و نباید به‌طور جهانی تعمیم داده شود.

پیشگیری از ترومبوز ورید عمقی

قوی‌ترین شواهد موجود از یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز کاکرین (Cochrane) به دست آمده است که ۳۴ مطالعه و حدود ۱۴٬۹۳۱ شرکت‌کننده (عمدتاً بیماران بستری تحت جراحی یا تروما) را بررسی کرد. این مرور نشان داد:

• ترکیب فشار هوایی متناوب (IPC) با پیشگیری دارویی، در مقایسه با هر یک به‌تنهایی، شیوع ترومبوز ورید عمقی و آمبولی ریوی را در این جمعیت کاهش داد.
• افزودن پیشگیری دارویی به IPC، خطر خونریزی را افزایش داد؛ حال آنکه افزودن IPC به دارو، افزایش خونریزی قابل‌توجهی به همراه نداشت.
• جوراب‌های فشاری تدریجی و حرکت زودهنگام نیز به‌عنوان اقدام‌های مکانیکی شناخته می‌شوند.

نکتهٔ مهم: این شواهد عمدتاً به بیماران بستری تحت جراحی یا تروما مربوط است. انتخاب نوع پیشگیری و میزان نیاز به آن به ارزیابی خطر هر بیمار و تصمیم پزشک معالج بستگی دارد؛ هیچ روشی به‌طور جهانی برای همه توصیه نمی‌شود و تعمیم این نتایج به افراد سرپایی یا جراحی‌های کم‌خطر بی‌اساس است. این مقاله حاوی دستور پیشگیری دارویی یا دوز دارویی برای شخص خاصی نیست.

در یک مطالعهٔ تک‌مرکزی و نیمه‌آزمایشی روی بیماران بی‌تحرک جراحی اعصاب، یک پروتکل مراقبت گروه‌محورِ هدایت‌شده توسط پرستار (شامل ارزیابی پویای خطر، پیشگیری مکانیکی استاندارد، آموزش و حرکت زودهنگام) با کاهش شیوع DVT همراه بود؛ این یافته تنها نشان‌دهندهٔ یک تجربه در یک مرکک و جمعیت خاص است و نباید به‌عنوان توصیهٔ جهانی تلقی شود.

علائم هشداردهنده

اگر علائم سازگار با DVT ایجاد شد، ارزیابی پزشکی سریع لازم است؛ از تشخیص خودسرانه بر اساس علائم به تنهایی پرهیز کنید:

• تورم ناگهانی در یک پا
• درد یا حساسیت در پا، به‌ویژه هنگام ایستادن یا راه رفتن
• گرم شدن یا قرمزی و تغییر رنگ پوست پا

علائم زیر می‌توانند نشانهٔ آمبولی ریوی باشند که یک اورژانس پزشکی است؛ در صورت بروز آن‌ها فوراً با اورژانس (۱۱۵ در ایران) تماس بگیرید:

• تنگی نفس ناگهانی
• درد قفسه سینه که با نفس کشیدن بدتر می‌شود
• سرفه همراه با خون
• تپش قلب، سرگیجه یا از حال رفتن

ارتباط با جراحی بینی

خطر ترومبوز وریدی پس از هر جراحی به عوامل فردی، مدت عمل، میزان بی‌تحرکی و سابقه پزشکی بستگی دارد و نباید فقط از روی نام عمل برآورد شود. آگاهی از علائم و عوامل خطر عمومی کمک می‌کند درباره خطر شخصی با پزشک گفت‌وگو کنید؛ برای این منظور می‌توانید راهنمای‌های عوارض احتمالی جراحی بینی، اقدامات و چک‌لیست قبل از جراحی بینی و مراقبت‌های بعد از جراحی بینی را مطالعه کنید.

نکات مهم

این مقاله صرفاً آموزشی است و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمان پزشکی شخصی نیست. اگر نگرانی خاصی دربارهٔ خطر DVT، پیشگیری یا علائم دارید، لطفاً با پزشک خود مشورت کنید.

منابع علمی

• Kakkos SK, et al. Combined intermittent pneumatic leg compression and pharmacological prophylaxis for prevention of venous thromboembolism. Cochrane Database Syst Rev. 2022;1(1):CD005258. (مرور سیستماتیک و متاآنالیز). DOI: 10.1002/14651858.CD005258.pub4
• Gurumurthy G, et al. Machine Learning in Venous Thromboembolism—Why and What Next? Semin Thromb Hemost. 2025;52(2):219-235. (مرور روایی / Narrative Review). DOI: 10.1055/a-2669-7933
• Bitsadze V, et al. Venous thromboembolism associated with weak transient risk factors in young women: risk of late recurrence. Eur J Intern Med. 2025;142:106410. (مطالعهٔ مشاهده‌ای چندمرکزی). DOI: 10.1016/j.ejim.2025.07.006
• David SV, et al. Alpha-1 antitrypsin deficiency associated with increased risk of venous thromboembolism: a nationwide cohort study in Denmark. Res Pract Thromb Haemost. 2026;10(5):106827. (مطالعهٔ کوهورت). DOI: 10.1016/j.rpth.2026.106827
• Chen L, et al. A nurse-led bundled care intervention for preventing deep vein thrombosis in immobilized neurosurgical patients: a quasi-experimental study. Front Neurol. 2026;17:1842917. (مطالعهٔ نیمه‌آزمایشی تک‌مرکزی). DOI: 10.3389/fneur.2026.1842917

آخرین به‌روزرسانی: سپتامبر ۲۰۲۶ — بازنگری شواهد توسط کارگر QA پزشکی DRB-QA